Lokalny system reagowania na przemoc domową – jak jest stworzony i co warto o nim wiedzieć?
Przepisy prawa dają praktyczne możliwości współpracy z wybranymi instytucjami w ramach przeciwdziałania przemocy domowej. Wszystkie instytucje wymienione w tych zapisach są zobowiązane do wspólnego działania na rzecz ochrony osób pokrzywdzonych przemocą domową. Przepisy zobowiązują również do zachowania w tajemnicy danych, które zostały ujawnione podczas tej współpracy. Nie można jednak pominąć faktu, że przedstawiciele służb i instytucji mają prawo do wymieniania się informacjami, które są niezbędne do udzielenia pomocy i dotyczą przemocy domowej.
Lokalny system przeciwdziałania przemocy domowej oznacza wiele działań różnych instytucji, które pracują, realizując swoje codzienne obowiązki służbowe. Gdy zostanie rozpoznana potrzeba w stosunku do rodzin z problemem przemocy, kierują do niej dodatkowe siły, specjalistów, uruchamiają pracę zespołową z innymi instytucjami. Wspólnie rozpoznają sytuację, planują potrzebne działania, wdrażają je i monitorują.
Wszystkie instytucje i służby działają na podstawie dwóch ważnych aktów prawnych:
- Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej z 29 lipca 2005 r.
- Rozporządzenie Rady Ministrów z 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”.
Oba akty prawne kompleksowo opisują problematykę ochrony przed przemocą domową, w tym aspekty uruchamiania procedury „Niebieskie Karty” oraz podejmowania działań interwencyjnych. Dodatkowo, bardzo istotne dla profesjonalistów w obszarze ochrony zdrowia jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 października 2010 r. w sprawie wzoru zaświadczenia lekarskiego o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej. Mówi ono o tym, że pracownicy ochrony zdrowia informują osoby doznające przemocy o prawie do bezpłatnego zaświadczenia lekarskiego. Pracownicy placówek medycznych mają obowiązek wydać takie zaświadczenie na specjalnie przygotowanym druku. W ramach udzielania pomocy pracownicy ochrony zdrowia, wydając taki dokument, w znaczny sposób przyczyniają się do profesjonalnej i szybkiej pomocy osobom krzywdzonym.
Pośród wielu profesjonalistów ważne miejsce w całym systemie pomocy zajmuje także pracownik ochrony zdrowia. Ma w tym zakresie zarówno obowiązki, jak i uprawnienia. Warto podkreślić, że w każdym lokalnym środowisku działa taki system; tworzą go profesjonaliści – także lekarze, pielęgniarki, ratownicy medyczni, i inne osoby pracujące w obszarze ochrony zdrowia.
Zespół interdyscyplinarny jako najważniejszy element lokalnego systemu przeciwdziałania przemocy domowej
Zespół interdyscyplinarny działa w każdej gminie. Jest powoływany przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta do realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem przemocy domowej. W jego skład wchodzą przedstawiciele takich instytucji jak: pomoc społeczna, policja, gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, oświata, ochrona zdrowia, sądy, organizacje pozarządowe, także Żandarmeria Wojskowa. Zespół pracuje na podstawie przyjętego regulaminu.
Czego można oczekiwać od zespołu interdyscyplinarnego? Zespół podejmuje szereg zadań, by mogły być zrealizowane wszystkie działania, potrzebne do skutecznego przeciwdziałania przemocy domowej na poziomie lokalnym. Dzięki sieci współpracy instytucji w lokalnym środowisku realizowane są działania skierowane bezpośrednio do osób doznających przemocy i ją stosujących, ale także akcje informacyjne, edukacyjne i profilaktyczne. Oznacza to, że to właśnie zespół interdyscyplinarny podejmie starania, by rozpowszechniać wiedzę na temat profesjonalnego działania na rzecz rodzin z problemem przemocy. Ważnym zadaniem jest monitorowanie realizacji procedur „Niebieskie Karty”. Istotną postacią jest przewodniczący zespołu – to z nim można się kontaktować, by konsultować współpracę, pytać o lokalną politykę.
Jeśli instytucja ma swojego reprezentanta w zespole, może on współdecydować o polityce, jaką przyjmuje zespół interdyscyplinarny wobec zjawiska przemocy domowej – np. jak szerokie działania profilaktyczne będzie podejmował na terenie gminy. Wszyscy przedstawiciele instytucji włączonych do działań zespołu pracują w ramach swoich codziennych obowiązków i uprawnień.
Podsumowując: członkowie zespołu to przedstawiciele instytucji, które działają wspólnie i tworzą lokalną politykę wobec przemocy domowej. Zadaniem zespołu jest, m.in. we współpracy z grupą diagnostyczno-pomocową, kierowanie osób stosujących przemoc domową do udziału w programie korekcyjno-edukacyjnym lub psychologiczno-terapeutycznym. Zadaniem zespołu jest także inicjowanie realizacji takich programów na terenie gminy – posiada on zatem aktualną wiedzę o takiej ofercie.
Do działań na rzecz rodziny z problemem przemocy zespół powołuje grupę diagnostyczno-pomocową. To mała, najczęściej kilkuosobowa grupa, której zadaniem jest zbadanie sytuacji w rodzinie, po wpłynięciu wypełnionego przez jednego z profesjonalistów formularza „Niebieskie Karty
Spotkania grupy diagnostyczno-pomocowej oraz spotkania zespołu interdyscyplinarnego najczęściej odbywają się w budynku ośrodka pomocy społecznej lub centrum usług społecznych według miejsca zamieszkania osoby doznającej przemocy.
Sieć współpracy – instytucje i ich zadania
Każdy z przedstawicieli instytucji i służb powołanych do zadań na rzecz przeciwdziałania przemocy domowej realizuje wyznaczone zadania na różnych etapach procesu pomocy na rzecz rodzin z problemem przemocy domowej. Służby i instytucje na co dzień podejmują liczne działania w ramach przeciwdziałania przemocy domowej, z reguły samodzielnie.
Współpraca zwykle odbywa się:
- Gdy zaistnieje podejrzenie przemocy domowej.
Na tym etapie powinna zostać uruchomiona procedura „Niebieskie Karty”. Najczęściej po wpłynięciu do zespołu interdyscyplinarnego formularza „Niebieskie Karty”, zostaje powołana grupa diagnostyczno-pomocowa. Odbywają się spotkania profesjonalistów, następuje wymiana informacji i ostatecznie diagnoza sytuacji rodziny związana z przemocą domową.
- Gdy wdrażane są działania ochronne i korekcyjne dla członków rodzin.
W ramach realizacji procedury „Niebieskie Karty” i pracy z rodziną ustalany jest harmonogram działań – poszczególni profesjonaliści w ramach swoich obowiązków podejmują zaplanowane działania, wspólnie monitorując ich skuteczność.
- Podczas monitorowania sytuacji rodziny – po ustaniu przemocy.
Na tym etapie przedstawiciele instytucji podejmują działania sprawdzające, czy osoby doznające przemocy są bezpieczne i czy przemoc rzeczywiście ustała.
Działania przedstawicieli systemu wsparcia
Gdy przedstawiciel którejkolwiek z powołanych do tego instytucji uruchomi procedurę „Niebieskie Karty” i przekaże ją do zespołu interdyscyplinarnego, rozpoczyna się praca grupy diagnostyczno-pomocowej. W praktyce oznacza to, że w sprawie jednej sytuacji podejrzenia przemocy nawet kilka instytucji może uruchomić procedurę i wysłać wypełniony formularz „Niebieskie Karty” do zespołu interdyscyplinarnego. Grupa pracuje bezpośrednio na rzecz konkretnej rodziny – wyznaczeni przedstawiciele instytucji, najczęściej już w jakimś stopniu znający sytuację rodziny, spotykają się, by wspólnie rozpoznać sytuację i zaplanować potrzebne działania. Zespół interdyscyplinarny uznaje decyzje grupy jako wiążące. Podejmuje on działania w sprawach formalnych, ale zawsze może współpracować z profesjonalistami na rzecz rozpoznania sytuacji lub interwencji.
Przedstawiciele pomocy społecznej
Pracownicy socjalni, choć na co dzień mogą kojarzyć się z przyznawaniem zasiłków i pomocą materialną osobom potrzebującym, wykonują szereg bardzo ważnych działań zwanych pracą socjalną na rzecz osób doznających przemocy domowej. Oprócz wszczęcia procedury „Niebieskie Karty”, zajmują się rozpoznaniem sytuacji osób doznających przemocy, udzielają im wsparcia, uruchamiają działania zapewniające im bezpieczeństwo. W wyjątkowej sytuacji, współpracując z sądem, policją i pracownikami ochrony zdrowia, mogą także uruchomić działania natychmiastowe w związku z przemocą domową i potrzebą umieszczenia dziecka w bezpiecznym miejscu.
Asystent rodziny to osoba, która współpracuje z rodziną w jej naturalnym środowisku – pełni funkcję wspierającą, pomocową i koordynującą. Bezpośrednio udziela wsparcia, by rodzina mogła samodzielnie funkcjonować – motywuje do podejmowania zmian, doradza i pomaga rodzicom w wychowywaniu dzieci, pomaga w zapobieganiu pogłębiania się konsekwencji przemocy. Jest często stałym członkiem grupy diagnostyczno-pomocowej.
Policja
Na etapie podejrzenia lub zaistnienia przemocy domowej zadaniem policji – oprócz uruchomienia procedury „Niebieskie Karty” – jest przede wszystkim zapewnienie bezpieczeństwa osobom doznającym przemocy. Policja dokonuje rozpoznania w miejscu wystąpienia przemocy: może udzielić bezpośredniej pomocy osobom jej doznającym, jeśli zajdzie taka potrzeba – zatrzymać osobę stosującą przemoc oraz wydać nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się, a w przypadku, gdy istnieje zagrożenie bezpieczeństwa dziecka – natychmiastowe jego zabezpieczenie.
Dzielnicowy poprzez kontakt z rodziną monitoruje sytuację. Działania podejmowane wobec osoby stosującej przemoc to m.in.: monitorowanie jej zachowań i sytuacji przemocy, sprawdzanie, czy przestrzega wydanych nakazów, zakazów oraz zaleceń grupy, reagowanie na naruszenie ustaleń, motywowanie do niestosowania przemocy wobec osób bliskich, informowanie o skutkach stosowania przemocy. Wobec osób doznających przemocy dzielnicowy przede wszystkim wykonuje zadania mające na celu zwiększenie ich bezpieczeństwa.
Żandarmeria Wojskowa
W ramach procedury ma zadania podobne do policji. Posiada uprawnienia do wszczęcia procedury „Niebieskie Karty”. Dba o bezpieczeństwo osoby doznającej przemocy – podejmuje interwencję w sytuacji zagrożenia, zapewnia pomoc medyczną i przedmedyczną. Wobec osoby stosującej przemoc może wydać nakaz opuszczenia lokalu i/lub zakaz kontaktu w związku ze stosowaniem przemocy domowej.
Dodatkowo, jeśli wszczęto procedurę „Niebieskie Karty” wobec osoby, która jest żołnierzem czynnej służby wojskowej, zespół interdyscyplinarny zawsze zawiadamia właściwą jednostkę Żandarmerii Wojskowej (jednostka, dbając o bezpieczeństwo, odbiera takiemu żołnierzowi broń i amunicję). Działa na podstawie ustawy o Żandarmerii Wojskowej.
Oświata
Pracownik oświaty ma także uprawnienia do uruchomienia procedury „Niebieskie Karty”. W swoich codziennych działaniach zajmuje się rozpoznaniem sytuacji dziecka, zapewnienia mu wsparcia psychologiczno-pedagogicznego oraz bezpieczeństwa, bierze udział w spotkaniach grupy diagnostyczno-pomocowej, gdy w rodzinie wychowują się dzieci.
Podejmuje wszystkie czynności wynikające z ustawy o oświacie i poszczególnych zadań przypisanych do stanowisk w oświacie. Każda placówka oświatowa posiada także Standardy Ochrony Małoletnich, które opisują szczegółowe zadania i sposób ich realizacji w sytuacji podejrzenia lub ujawnienia przemocy wobec dziecka.
Gminna/miejska komisja rozwiązywania problemów alkoholowych
Gminna/miejska komisja rozwiązywania problemów alkoholowych uruchamia procedurę „Niebieskie Karty”, zwłaszcza gdy w ramach swoich działań poweźmie podejrzenie o występowaniu przemocy domowej. Pracując na co dzień z osobami nadużywającymi alkoholu lub ich rodzinami, przede wszystkim rozpoznaje sytuację rodziny w związku z podejrzeniem występowania problemu przemocy, motywuje osobę stosującą przemoc do podjęcia leczenia i zmiany zachowania. Osobom jej doznającym udziela wsparcia w szukaniu pomocy, m.in. przekazując informacje o ofercie pomocy.
Swoje działania podejmuje także na podstawie ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii.
Inni profesjonaliści
Kuratorzy sądowi, psycholodzy, pedagodzy pracujący w instytucjach lub organizacjach pozarządowych mogą zostać powołani do pracy w grupie diagnostyczno-pomocowej, o ile mają wiedzę na temat funkcjonowania danej rodziny lub – jak, na przykład, kurator sądowy – realizują zadania wynikające z postanowienia sądu. Sami nie wszczynają procedury „Niebieskie Karty”, ale stanowią ważny element całego systemu wsparcia dla rodzin z problemem przemocy domowej i najczęściej są zobowiązani do współpracy z innymi instytucjami.
Kiedy lekarz powinien natychmiast zareagować? Jak wtedy wygląda współpraca?
Wielokrotnie doznawana przemoc wyczerpuje siły, a szczególnie sytuacja, gdy dotychczas nie było osoby, która zareagowała na sytuację przemocy. Zły stan zdrowia osoby doznającej przemocy, wyczerpywanie zasobów w związku z wytrzymywaniem trudnych zachowań ze strony osoby bliskiej, zapowiedź utraty zasobów psychicznych, zagrożenie popełnienia samobójstwa – to najważniejsze z elementów, na które powinno się zwracać uwagę w kontakcie pracownika ochrony zdrowia z osobą doznającą przemocy. W takiej sytuacjach lekarz, pielęgniarka, ratownik medyczny w ramach swoich kompetencji powinien – po udzieleniu pomocy medycznej i zapisaniu tych informacji w dokumentacji pacjenta – także oszacować zagrożenie życia i zdrowia. Powinno ono dotyczyć ogólnego stanu zdrowia, ale także obejmować konsekwencje związane z przemocą domową. Gdy osoba doznająca przemocy mówi m.in. o kierowanych do niej groźbach pozbawienia życia, użycia niebezpiecznych narzędzi czy o doznawaniu drastycznej przemocy, takie informacje należy niezwłocznie przekazać policji. W ramach zabezpieczania osób krzywdzonych system wsparcia posiada także bezpieczne schronienia dla osób doznających przemocy. W Polsce w każdym województwie istnieje specjalistyczny ośrodek wsparcia dla osób doznających przemocy domowej. W systemie przeciwdziałania przemocy uruchomienie w takiej sytuacji natychmiastowych działań oznacza szybkie podjęcie odpowiednich kroków skoncentrowanych na reakcji na zagrożenie życia i zdrowia – czyli udzieleniu natychmiastowej pomocy, bez zbędnej zwłoki i zadbaniu o bezpieczeństwo osób pokrzywdzonych.
Współpraca – wspólna sprawa
Podejmując profesjonalne kroki na rzecz przeciwdziałania przemocy domowej profesjonaliści nie powinni działać pojedynczo. Zadaniem każdej osoby udzielającej pomocy jest, po wstępnym oszacowaniu podejrzenia zagrożenia przemocą domową, uruchomienie systemu przeciwdziałania przemocy domowej, czyli jak najszybsze przekazanie informacji do zespołu interdyscyplinarnego w gminie, gdzie zamieszkuje osoba doznająca przemocy.
Włączając się w system pomocy, profesjonaliści jednocześnie otrzymują wsparcie i współpracę z innymi specjalistami. Jak w każdym zespole, praca jest najbardziej efektywna, gdy wszyscy zaangażują się w te działania w podobnym stopniu. Większość profesjonalistów sygnalizuje potrzebę większego zaangażowania pracowników ochrony zdrowia we wspólne działania, do czego serdecznie zachęcamy.
Praca na rzecz osób doznających przemocy sprzyja poznaniu lokalnego środowiska profesjonalistów, podejmowaniu wspólnych, bardziej profesjonalnych działań i udzielaniu bardziej wszechstronnej pomocy.
Informacje o Autorce artykułu:
Katarzyna Fenik-Gaberle pdagog, certyfikowana psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i aplikantka-superwizorka PTP, także w obszarze przeciwdziałania przemocy w rodzinie (certyfikat IPZ PTP), autorka oraz realizatorka wykładów i szkoleń. Wieloletni współpracownik organizacji pozarządowych. Prowadzi psychoterapię dorosłych, dzieci i młodzieży w podejściu psychodynamicznym w prywatnym gabinecie. W roli superwizora wspiera osoby prowadzące psychoterapię dorosłych, dzieci, młodzieży oraz pracowników oświaty, pomocy społecznej, poradni psychologiczno-pedagogicznej, ośrodków interwencji kryzysowej. Autorka publikacji na temat psychoterapii i pomocy psychologicznej w sytuacji doświadczania przemocy.