Ważnym elementem systemu ochrony zdrowia dzieci i młodzieży jest profilaktyczna opieka zdrowotna nad uczniami sprawowana w szkole. Zgodnie z ustawą z dnia 12 kwietnia 2019 roku o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz.U. z 2019 r. poz. 1078) realizuje ją pielęgniarka/pielęgniarz środowiska nauczania i wychowania lub higienistka szkolna. Świadczenia z zakresu medycyny szkolnej obejmują działania profilaktyczne, lecznicze oraz edukacyjne. Służą one ochronie zdrowia uczniów, wczesnemu wykrywaniu zagrożeń zdrowotnych, zapobieganiu chorobom oraz monitorowaniu i wspieraniu rozwoju uczniów.
Częścią tej opieki są działania z zakresu przeciwdziałania ich krzywdzeniu. Kluczową rolę odgrywa tu pielęgniarka szkolna, która jest najczęściej jedynym pracownikiem ochrony zdrowia w placówce oświatowej i ma regularny, bezpośredni kontakt z uczniami, bez obecności rodziców ani innych członków ich środowiska domowego.
W zadaniach pielęgniarki szkolnej związanych z przeciwdziałaniem przemocy domowej można wyodrębnić kilka istotnych obszarów.
Działania profilaktyczne
Interwencje profilaktyczne podejmowane przez pielęgniarkę szkolną mają na celu ograniczenie ryzyka występowania zagrożeń zdrowotnych oraz społecznych, związanych z doświadczaniem przemocy domowej. Mogą one przyjmować dwie formy: rozpoznanie i ograniczenie czynników ryzyka albo wzmacnianie zachowań pożądanych.
Punktem wyjścia działań profilaktycznych jest znajomość czynników ryzyka krzywdzenia dziecka związanych z małoletnim, jego rodziną i jej funkcjonowaniem oraz środowiskiem społecznym.
Drugim filarem jest edukacja uczniów w zakresie rozpoznawania różnych form krzywdzenia: fizycznego, emocjonalnego, seksualnego czy zaniedbania, tak by dziecko potrafiło rozpoznać sytuacje dla niego niebezpieczne. Ponadto znaczenie ma kształtowanie u dzieci i młodzieży świadomości własnych praw: prawa do bezpieczeństwa, do ochrony przed przemocą i do uzyskania pomocy w sytuacji zagrożenia. Edukacja uczniów powinna być prowadzona w sposób dostosowany do ich wieku, poziomu rozwoju oraz możliwości poznawczych.
Profilaktyka przemocy domowej obejmuje również edukację dorosłych – rodziców, opiekunów i pracowników szkoły. Powinni oni znać zachowania nieakceptowalne i szkodliwe dla rozwoju dziecka, ustawowy zakaz stosowania przemocy jako metody wychowawczej oraz doraźne i odległe skutki krzywdzenia w dzieciństwie.
Dobrą metodą prewencji jest również tworzenie bezpiecznej przestrzeni do rozmowy z dzieckiem lub nastolatkiem oraz umożliwienie mu wyrażenia swoich uczuć. Gabinet pielęgniarki szkolnej może być dla ucznia jednym z pierwszych, a niekiedy jedynym miejscem, w którym czuje się bezpiecznie i może otwarcie opowiedzieć o swoich problemach i obawach bez strachu przed negatywnymi konsekwencjami. Dlatego tak ważne jest, aby pielęgniarka w swojej pracy kierowała się przede wszystkim dobrem dziecka, poszanowaniem jego autonomii i godności.
Pierwsza pomoc medyczna i wsparcie emocjonalne dla uczniów doznających przemocy
Kolejnym świadczeniem realizowanym przez pielęgniarki szkolne jest udzielanie uczniom pierwszej pomocy medycznej w przypadku nagłych zachorowań, urazów oraz zatruć – również będących pośrednim lub bezpośrednim skutkiem stosowanej wobec nich przemocy. Gdy stan dziecka zagraża jego zdrowiu lub życiu, pielęgniarka wzywa zespół ratownictwa medycznego.
Interwencja w nagłych przypadkach zdrowotnych stwarza możliwość dostrzeżenia u małoletnich, często ukrywanych lub niemożliwych do zaobserwowania w innych sytuacjach, oznak stosowanej wobec nich przemocy. Każda wizyta dziecka w gabinecie szkolnym pozwala pielęgniarce ocenić nie tylko stan somatyczny ucznia i zmiany w jego dotychczasowym zachowaniu, ale także wychwycić sygnały kryzysu emocjonalnego. Pielęgniarka szkolna ma możliwość udzielenia uczniowi niezbędnego wsparcia. W sytuacji gdy rozpoznane potrzeby wymagają interwencji wykraczających poza zakres jej kompetencji, kieruje ucznia do właściwych specjalistów lub innych podmiotów udzielających pomocy.
Rozpoznawanie symptomów krzywdzenia dzieci
Pielęgniarka szkolna, dzięki możliwości bezpośredniej obserwacji stanu zdrowia uczniów, odgrywa zasadniczą rolę w identyfikowaniu symptomów stosowanej wobec nich przemocy. Jest ona zobowiązana zwracać uwagę na oznaki krzywdzenia nie tylko podczas udzielania pierwszej pomocy medycznej, lecz również w trakcie realizacji pozostałych świadczeń zdrowotnych.
W swojej pracy pielęgniarka szkolna wykorzystuje wiedzę o formach krzywdzenia dziecka i ich objawach. Przeprowadzane przez pielęgniarkę badanie fizykalne, obejmujące oględziny skóry, głowy, szyi oraz badanie palpacyjne brzucha, stwarza możliwość do zaobserwowania obrażeń o nietypowym charakterze, takich jak siniaki na różnych etapach gojenia, punktowe oparzenia, naderwania czy otarcia, wskazujące na możliwość stosowania przemocy.
Równie istotne jest szczegółowe udokumentowanie niepokojących objawów: charakteru zmian, ich lokalizacji, wyglądu oraz prawdopodobnego czasu powstania, a także informacji uzyskanych podczas rozmowy z dzieckiem. Po rozpoznaniu symptomów sugerujących stosowanie przemocy pielęgniarka weryfikuje kolejne informacje dostępne z różnych źródeł, które pozwolą potwierdzić lub wykluczyć podejrzenie krzywdzenia małoletniego. Analizuje przy tym okoliczności, w jakich podejrzenie powzięła oraz ocenia sytuację dziecka – jego wiek, stan zdrowia i wcześniejsze diagnozy, informacje przekazane przez innych pracowników szkoły, sytuację rodzinną oraz materialną itp.
Diagnozowanie przemocy bywa szczególnie trudne w przypadku uczniów z niepełnosprawnością intelektualną lub sprzężoną albo ograniczoną możliwością komunikacji. Ocena opiera się wówczas przede wszystkim na objawach fizycznych oraz na współpracy z personelem placówki oświatowej.
Standardy Ochrony Małoletnich
Obowiązek opracowania i wdrożenia Standardów Ochrony Małoletnich wprowadziła nowelizacja ustawy z dnia 13 maja 2016 roku o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz.U. 2024 r. poz. 1802, Dz.U. 2026 r. poz. 110). Rolą pielęgniarki jest współudział w opracowywaniu, wdrażaniu oraz monitorowaniu Standardów Ochrony Małoletnich (SOM) obowiązujących w placówce oświatowej.
Instytut Matki i Dziecka rekomenduje, by pielęgniarka i dyrekcja szkoły przygotowywały je wspólnie. Takie rozwiązanie pozwala określić kierunki działań profilaktycznych oraz rozdzielić odpowiedzialność za interwencje – osobno po stronie szkoły, osobno po stronie pielęgniarki. Działania na rzecz ochrony małoletnich mogą również opierać się na standardach przygotowanych przez pielęgniarkę lub przez podmiot leczniczy, w którym jest zatrudniona. Należy pamiętać, że zakres polityki ochrony małoletnich przyjęty przez pielęgniarkę powinien być spójny z procedurami obowiązującymi w placówce oświatowej, w której pracuje.
Interwencje
Wspomniane wyżej standardy ochrony małoletnich określają procedury interwencji w przypadku podejrzenia stosowania przemocy wobec ucznia, przyjęte w szkole, w której profilaktyczną opiekę zdrowotną sprawuje dana pielęgniarka.
Pielęgniarka szkolna po wszczęciu interwencji, na zasadach uzgodnionych z dyrekcją, otrzymuje wsparcie oraz przekazuje odpowiedzialność za dalsze działania zapewniające bezpieczeństwo dziecku, dyrekcji lub pracownikom szkoły odpowiedzialnym za realizację procedur SOM (jeśli są oni wyznaczeni) oraz wyspecjalizowanym w tym zakresie instytucjom lub podmiotom pomocowym.
W sytuacji braku procedur w placówce oświatowej lub ich nieskuteczności pielęgniarka jest zobowiązana do reagowania na każde podejrzenie, że dziecko jest krzywdzone, poprzez samodzielne podjęcie działań.
Pielęgniarka jest uprawniona do podjęcia:
- Interwencji miękkich – w sytuacji gdy w jej ocenie nieprawidłowe zachowanie wobec małoletniego naruszyło jego dobro w niewielkim stopniu i miało charakter jednorazowy. Należą do nich ustne zwrócenie uwagi osobie krzywdzącej czy indywidualna rozmowa wyjaśniająca.
- Interwencji prawnych, tj.:
- Cywilna (rodzinna) – przy zagrożeniu dobra dziecka: wniosek do sądu rodzinnego o wgląd w sytuację rodziny;
- Karna – przy podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę dziecka: zawiadomienie złożone pisemnie lub ustnie na policji albo w prokuraturze;
- Procedura „Niebieskie Karty” –uruchamianaprzy podejrzeniu, żedziecko doświadcza przemocy domowej. Decyzję o jej wszczęciu pielęgniarka podejmuje na podstawie informacji zgromadzonych wszystkimi dostępnymi metodami: wywiadu z dzieckiem i opiekunem, badania fizykalnego dziecka, obserwacji zachowania dziecka i opiekunów oraz analizy dokumentacji.
Wykonywanie zawodu pielęgniarki uprawnia do wszczęcia procedury „Niebieskie Karty” poprzez wypełnienie formularza „Niebieska Karta – A” (NK-A) i przekazanie go do Zespołu Interdyscyplinarnego (właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka) działającego przy gminnym ośrodku pomocy społecznej (OPS).
W dalszym toku postępowania pielęgniarka może być zaproszona do udziału w pracach grupy diagnostyczno-pomocowej powołanej przez Zespół Interdyscyplinarny ds. przeciwdziałania przemocy przy właściwym miejscowo ośrodku pomocy społecznej.
Pielęgniarka szkolna pełni jedną z najważniejszych ról w systemie przeciwdziałania przemocy domowej, obejmującym środowisko szkolne. Jako zwykle jedyny pracownik ochrony zdrowia w szkole, mający bezpośredni i indywidualny kontakt z uczniami, może obserwować niepokojące zmiany w ich stanie zdrowia, zachowaniu, samopoczuciu oraz relacjach z innymi osobami. Dodatkowo zaufanie uczniów wzbudza fakt, że pielęgniarka szkolna, mimo że jest częścią środowiska szkolnego, nie uczestniczy bezpośrednio w procesie ich edukacji i oceny. Dla wielu uczniów jej gabinet jest bezpiecznym miejscem do rozmowy o trudnościach. Atmosfera akceptacji oraz poufności sprawia, że staje się on punktem wsparcia i wczesnej interwencji, które następnie mogą być kontynuowane przez specjalistów oraz inne instytucje odpowiedzialne za ochronę dziecka i udzielenie mu wsparcia.
W sytuacji powzięcia podejrzenia, że dziecko jest krzywdzone, pielęgniarka szkolna przyjmuje na siebie część odpowiedzialności za jego bezpieczeństwo. Najważniejszym celem podjętych przez nią działań jest zatrzymanie przemocy. Zakres udziału pielęgniarki w dalszych procedurach bywa różny, ale każda podjęta interwencja czyni ją częścią procesu prowadzącego do poprawy sytuacji dziecka.
Bibliografia:
Faleńczyk, K., Zawada K., Kraszkiewicz A., Dzielska A., Skarżyńska U., Rohn Z., (2025). Standardy ochrony małoletnich w gabinetach profilaktyki zdrowotnej zlokalizowanych w szkołach. Instytut Matki i Dziecka.
Katana, K., Krawczak, A., Kubicka-Kraszyńska, U., & Sotomska, A. (2023). Standardy ochrony dzieci w placówkach medycznych. Warszawa: Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
Makaruk, K., Drabarek, K., Popyk, A., Wójcik, Sz. (2023). Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023. Warszawa: Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
Ostręga, W., Oblacińska, A., Korzycka, M. (red.). (2020). Standardy postępowania i metodyka pracy pielęgniarki szkolnej. Podręcznik dla pielęgniarek i higienistek szkolnych. Instytut Matki i Dziecka.
Podejrzewam, że dziecko jest krzywdzone, interweniuję… i co dalej? Informacje dla osób wykonujących zawód medyczny, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. https://standardy.fdds.pl/upload/pages/podejrzewam-ze-dziecko-jest-krzywdzone-interweniuje-i-co-dalej-informacje-dla-osob-wykonujacych-zawod-medyczny-26-1-file-17334136811566214350974397218.pdf (dostęp 08.09.2026).
Remberk B. (red.). (2025). Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży. PZWL.
Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz.U. 2024 r. poz. 1802, Dz.U. 2026 r. poz. 110).
Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz. U. z 2019 r. poz. 1078).
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1427, z późn. zm.).
Kamila Zawada – mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego, pielęgniarka w Pracowni Medycyny Szkolnej Zakładu Zdrowia Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka w Warszawie.
Monika Chlebowska – mgr pielęgniarstwa, pielęgniarka w Pracowni Medycyny Szkolnej Zakładu Zdrowia Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka w Warszawie.