W grupie specjalistów zajmujących się dobrostanem człowieka lekarz jest tym, który ma indywidualny, bezpośredni kontakt z pacjentem i wystarczające kompetencje, by udzielać pomocy. W związku z tym pełni także istotną rolę w systemie przeciwdziałania przemocy domowej. Potrzebna jest jedynie dobra komunikacja z pacjentem oraz odnalezienie swojego miejsca w systemie przeciwdziałania przemocy domowej.
Lekarz, podczas przeprowadzenia wywiadu lekarskiego, może dostrzec istotne symptomy przemocy. Dodatkowo jako jedyny specjalista, dokonuje badania fizykalnego i może zauważyć objawy fizyczne, które powstały na skutek doznawania przemocy.
Definicja przemocy
Rozpoznanie sytuacji osoby doznającej przemocy to bardzo ważny etap. W treści wywiadu lekarskiego powinny znaleźć się pytania dotyczące przemocy domowej. Szczególnie wyraźnie mieszczą się one w tej części wywiadu, kiedy lekarz bada przyczyny powstałych objawów oraz pyta o możliwy wpływ czynników środowiskowych na sposób funkcjonowania pacjenta.
By lepiej orientować się w problematyce przemocy domowej, przyjrzyjmy się definicji przemocy. Warto ją dokładnie rozumieć, by mieć jasność, z jaką sytuacją życiową pacjenta lekarz ma do czynienia.
Według ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej z 29 lipca 2005 roku przemoc domową rozumiemy jako „jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej (…)”.
Istotne jest w niej także:
– że przemocą są również jednorazowe akty przemocy,
– że analizując sytuację bierzemy pod uwagę powstałe na skutek przemocy konsekwencje oraz fakt wykorzystania przewagi nad członkiem rodziny.
W rozumieniu przemocy domowej szczególnie ważnych jest kilka aspektów. Przemoc domowa:
- to zagrożenie utraty życia, zdrowia lub mienia,
- narusza jej godność, nietykalność cielesną lub wolność (także seksualną),
- w wyniku jej doznawania powstają szkody dotyczące zdrowia fizycznego lub psychicznego, co wywołuje cierpienie lub krzywdę,
- ogranicza lub pozbawia dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy czy samodzielności finansowej,
- istotnie narusza prywatność tej osoby lub wzbudza u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia,
- może być również stosowana za pomocą środków komunikacji elektronicznej (szczególnie dotyczy to przemocy emocjonalnej).
Zadania lekarzy w przeciwdziałaniu przemocy domowej polegają głównie na rozpoznaniu sygnałów mogących wskazywać na przemoc oraz uruchomieniu adekwatnej pomocy.
Zadania lekarza
Gdy lekarz podczas wizyty obserwuje obrażenia, stan pacjenta lub dostaje informację, że urazy powstały na skutek przemocy, ma do zrealizowania kilka zadań:
- rozpoznaje możliwą przyczynę obrażeń, stanu pacjenta,
- udziela pomocy medycznej, wydaje zaświadczenie lekarskie o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej (link: isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20230001827/O/D20231827.pdf). informuje o możliwych formach pomocy,
- po rozpoznaniu sytuacji rodzinnej pacjenta lekarz ma prawo i obowiązek zawiadomić odpowiednie instytucje
- współpracuje z instytucjami i służbami, które na co dzień zajmują się udzielaniem pomocy osobom doznającym przemocy.
Lekarz nie musi szukać dowodów na istnienie przemocy; nie przeprowadza śledztwa, nie dochodzi, czy to, co mówi pacjent/ka jest prawdą. Powinien natomiast udzielić wsparcia, jeśli to potrzebnę – podjąć interwencję, a także pomóc w uświadomieniu sobie prawa do ochrony przed przemocą.
Rozmowa z osobą doznającą przemocy – ważne pytania
Sytuacja, gdy osoba doznająca przemocy domowej ma kontakt z przedstawicielem ochrony zdrowia, to ważny moment, który może mieć bezpośredni wpływ na przerwanie przemocy. W wielu przypadkach może nie dojść do ujawnienia przemocy ze względu na sytuację psychologiczną pacjenta/pacjentki. Przemoc oznacza doświadczanie strachu, kontroli ze strony osoby stosującej przemoc, wstydu przed ujawnieniem. Spokojna i jednocześnie konkretna rozmowa z lekarzem na temat sytuacji domowej pacjenta może zwiększyć poczucie bezpieczeństwa, pomóc w określeniu źródła trudności i ułatwić decyzję dotyczącą szukania pomocy. Najlepiej by było, gdyby rozmowa przebiegła indywidualnie – bez udziału osoby trzeciej, bowiem osobą towarzyszącą może być osoba stosująca przemoc.
Podczas badania lekarskiego może się okazać, że pacjent nie ma objawów fizycznych przemocy – fizyczne konsekwencje mogły zaistnieć w przeszłości lub być wynikiem zaniedbania. każdej z tych sytuacji, jeśli takie właśnie zostaną ujawnione, lekarz może rozpocząć rozmowę na temat bezpieczeństwa danej osoby.
Gdy zaistnieje podejrzenie lub informacja, że opisywane objawy powstały na skutek przemocy, należy włączyć kilka dodatkowych pytań do typowego wywiadu lekarskiego. Ponieważ rozmowa dotyczy obszaru przemocy, mogą pojawić się silne emocje – stąd wskazanie na większą wrażliwość na stan emocjonalny pacjenta/pacjentki. Najlepsze na początku rozmowy są pytania otwarte, zamknięte służą raczej doprecyzowaniu sytuacji.
Pytania mogą dotyczyć dwóch kategorii:
- Pytania dotyczące powstania obrażeń:
- Jak doszło do powstania tych zranień/objawów/dolegliwości? Jak powstały opisywane przez Pana/Panią obrażenia/urazy?
- Jakie inne objawy (poza zgłaszanymi) – np. ból, dyskomfort, inne dolegliwości (także psychiczne) – ma Pan/Pani obecnie lub miał/a w przeszłości?
- Co działo się bezpośrednio po akcie przemocy – jaki był stan badanego, jakie wystąpiły dolegliwości, trudności (utrata przytomności itp.)?
- Kto użył przemocy? Kto brał udział w zdarzeniu?
- Kiedy to się stało? Ile razy miała miejsce taka lub podobna sytuacja?
- Czy udzielano już Panu/Pani pomocy medycznej w związku z przemocą?
- Pytania dotyczące bezpieczeństwa pacjenta:
- Czy w związku z tymi wydarzeniami czuje się Pan/Pani bezpiecznie? (czy nadal ma kontakt z osobą stosującą przemoc, jest od tej osoby zależny/a)
- Czy potrzebuje Pan/Pani bezpiecznego schronienia? Pomocy psychologicznej?
- Czy ma Pan/Pani bezpieczną dla siebie osobę bliską? Kto mógłby udzielić Panu/Pani wsparcia (bliska osoba) – czy jest ktoś taki?
- Czy dziś potrzebuje Pan/Pani natychmiastowej pomocy?
Informacje od lekarza
Oprócz wymienionych powyżej pytań warto również przekazać osobie doznającej przemocy kilka ważnych informacji.
- Przemoc ma różne formy.
Wiele osób minimalizuje znaczenie przemocy psychicznej, zaniedbania. Są to tak samo dotkliwe formy krzywdzenia bliskich. Nieudzielenie pomocy, zaniedbanie jest także formą przemocy – szczególnie poważne konsekwencje ponoszą osoby zależne, chore, starsze.
- Przemoc to nie wypadek – to intencjonalne działania, które wywołują cierpienie, krzywdę.
Przemoc to nie są działania przypadkowe, choć czasem osoba, która doznaje przemocy, czując lęk, w ten sposób wyjaśnia przyczyny powstałych obrażeń.
- Warto szukać pomocy.
Nikt nie ma prawa używać przemocy wobec drugiego człowieka, nawet gdy jest to osoba bliska. Warto zachęcić do spróbowania przyjęcia przemocy. Jeśli osoba doznająca przemocy odmawia przyjęcia pomocy warto nazwać w jakiej znalazła się sytuacji i powiedzieć o prawie do szukania pomocy. Warto także wesprzeć w jej przyjęciu, powiedzieć o tym, że to prawo każdego człowieka. Można zaproponować ponowny kontakt, a jeśli zagrożenie życia i zdrowia jest znaczne, należy zainteresować sytuacją odpowiednie instytucje. Działania skierowane do osoby doznającej przemocy powinny być uruchamiane wtedy, gdy występuje podejrzenie przemocy. Nie trzeba mieć pewności. Wsparcie przedstawiciela ochrony zdrowia jest bardzo ważne.
- Bezpieczeństwo.
Lekarz powinien zaproponować kontakt z instytucjami, w których pracują osoby udzielające pomocy rodzinom z problemem przemocy. W sytuacji wystąpienia przemocy bardzo ważny jest plan bezpieczeństwa. Warto poinformować z o możliwości wezwania policji, zapytać o zaufaną osobę, dać kontakt do ośrodka interwencji kryzysowej. Należy zapytać, czy w domu są dzieci – przemoc zagraża także im, nawet, gdy są świadkami przemocy. Czasem ochrona dzieci jest dodatkowym czynnikiem motywującym do szukania pomocy.
- Zaświadczenie o stanie zdrowia.
Należy powiedzieć pacjentowi, że może otrzymać zaświadczenie lekarskie o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy (link: isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20230001827/O/D20231827.pdf
Co warto powiedzieć osobie doznającej przemocy?
Te sytuacje, które Panią/Pana spotykają, to przemoc.
Opisywane przez Panią/Pana zachowania bliskiej osoby to przemoc.
Warto szukać pomocy. Ma Pani/Pan prawo szukać pomocy.
Istnieją instytucje i osoby pomagające w takich sytuacjach.
Używanie przemocy to przestępstwo. Nikt nie ma prawa krzywdzić drugiego człowieka.
Mogę pomóc!
Błędy w rozmowie, których warto unikać
Niewłaściwe pytania lub wypowiedzi kierowane do osoby doznającej przemocy mogą zawierać nieprawidłowe przekonania na temat relacji i samej przemocy. Wiele z nich wskazuje na winę osoby krzywdzonej, czyni ją odpowiedzialną za przemoc, umniejsza znaczenie przemocy. Zdarza się, że zadawane pytania zawierają stereotypy, które zniekształcają prawdziwy obraz przemocy i pozwalają osobie ją stosującej uniknąć konsekwencji. Ostatecznie posługiwanie się stereotypami jest krzywdzące i nie rozwiązuje problemu, a przemoc trwa.
Warto sprawdzać, czy zadawane pytania, wypowiedzi kierowane do osoby krzywdzonej nie mieszczą się w którejś z poniższych kategorii:
- Obwiniające – np.:
Sama Pani/Pan sobie takie życie wybrał/a.
Skoro Pani/Pan nie chce odejść partnera/partnerki oznacza, że akceptuje tę sytuację.
Ja na Pani/Pana miejscu nikomu bym o takich rzeczach nie opowiadał, bo to wstyd przecież tak o bliskich mówić.
- Zawstydzające – np.:
Dlaczego Pani/Pan na to pozwala?
Czemu Pani/Pan pozwala na takie zachowania partnera/partnerki?
Czemu Pani/Pan trwa w tym tyle lat?
- Nakazujące – np.:
Musi Pani/Pan się rozstać, rozwieść.
Macie wspólne dzieci, trzeba o tym pomyśleć – po co w rodzinie problemy?
- Umniejszające znaczenie przemocy – np.:
Przesadza Pani/Pan – w każdej relacji trzeba ustępować.
Może go/ją czymś Pani/Pan sprowokowała/sprowokował? Może Pani/Pan także była/był pod wpływem alkoholu?
Był/a pod wpływem alkoholu – tak się zdarza, to alkohol spowodował przemoc.
No, może coś i powiedział, ale tak zaraz by Pani/Pan nie pobił?!
- Odcinające się od udzielania pomocy – np.:
Ja za Panią/Pana nie zdecyduję, co robić!
Jest Pani/Pan dorosły/dorosła – sam/a Pani/Pan musi wiedzieć, co teraz zrobić, to Pani/Pana życie.
Takie wypowiedzipomijają zadania przedstawicieli ochrony zdrowia w reagowaniu na przemoc domową.
- Manipulujące – np.:
Jest Pani/Pan osobą wykształconą, a wierzy, że bliski mógłby chcieć zrobić Pani/Panu krzywdę?
Jakby Pani/Pan więcej rozmawiał/a z żoną/mężem, to byłoby lepiej, a nie teraz oskarżać niewinnego człowieka.
No, nie dziwię się, gdyby moja żona/mąż tak mi powiedziała, to też bym się zdenerwował/a, to też by mi ręka leciała/to też bym jej/jemu coś takiego powiedział.
Pani/Pan wygląda na taką miłą osobę, a oskarża męża/żonę o takie okropne sprawy.
Być może wielu osobom może wydawać się, że takie wypowiedzi nie mogłyby wybrzmieć w gabinecie lekarskim – niestety są prawdziwe.
Dlaczego ważne jest, by lekarz podejmował temat przemocy z pacjentem?
- przemoc ma bezpośredni wpływ na zdrowie i funkcjonowanie pacjenta,
- jeśli pacjent doznaje przemocy – objawy, urazy mogą się powtarzać, a przemoc nasilać,
- lekarz ma także swoją rolę w systemie przeciwdziałania przemocy domowej,
- autorytet lekarza może w znaczny sposób przyczynić się do zatrzymania przemocy,
- reagowanie na przemoc zawsze może uratować życie i zdrowie,
- przyjęcie pomocy, zmiana sytuacji życiowej może zatrzymać transmisję pokoleniową przemocy.
Informacje o Autorce artykułu:
Katarzyna Fenik-Gaberle pdagog, certyfikowana psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i aplikantka-superwizorka PTP, także w obszarze przeciwdziałania przemocy w rodzinie (certyfikat IPZ PTP), autorka oraz realizatorka wykładów i szkoleń. Wieloletni współpracownik organizacji pozarządowych. Prowadzi psychoterapię dorosłych, dzieci i młodzieży w podejściu psychodynamicznym w prywatnym gabinecie. W roli superwizora wspiera osoby prowadzące psychoterapię dorosłych, dzieci, młodzieży oraz pracowników oświaty, pomocy społecznej, poradni psychologiczno-pedagogicznej, ośrodków interwencji kryzysowej. Autorka publikacji na temat psychoterapii i pomocy psychologicznej w sytuacji doświadczania przemocy.