Przemoc domowa jest jednym z najpoważniejszych niekorzystnych doświadczeń dzieciństwa (Adverse Childhood Experiences, ACEs). Jej skutki wykraczają poza zdrowie psychiczne. Coraz więcej badań wskazuje, że przewlekły stres wpływa również na funkcjonowanie przewodu pokarmowego poprzez zaburzenia osi mózg–jelito. Współczesna gastroenterologia odchodzi od określenia „choroby czynnościowe”, posługując się pojęciem zaburzeń interakcji jelito–mózg (Disorders of Gut–Brain Interaction, DGBI). Celem artykułu jest przedstawienie mechanizmów neurobiologicznych odpowiedzialnych za rozwój objawów gastroenterologicznych u dzieci doznających przemocy oraz ich znaczenia dla praktyki klinicznej.
1. Oś mózg-jelito pod wpływem przewlekłego stresu
Przez wiele lat przewlekłe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego u dzieci, u których nie stwierdzano zmian organicznych, określano mianem „chorób czynnościowych”. Rozwój neurogastroenterologii doprowadził jednak do zmiany sposobu ich rozumienia. W obowiązujących kryteriach Rome IV wprowadzono pojęcie zaburzeń interakcji jelito–mózg (Disorders of Gut–Brain Interaction, DGBI), podkreślając, że ich podłożem są zaburzenia komunikacji pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym, autonomicznym i enteralnym układem nerwowym, układem odpornościowym oraz mikrobiotą jelitową. Oś mózg-jelito stanowi dwukierunkowy system komunikacji, dzięki któremu mózg wpływa na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, a sygnały pochodzące z jelit oddziałują na emocje, funkcje poznawcze i zachowanie. Kluczową rolę odgrywają w nim oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA, hypothalamic–pituitary–adrenal axis), autonomiczny układ nerwowy, nerw błędny, enteralny układ nerwowy, mediatory immunologiczne oraz mikrobiota jelitowa.
U dzieci doznających przewlekłej przemocy utrzymujące się poczucie zagrożenia prowadzi do przewlekłej aktywacji osi HPA i autonomicznego układu nerwowego, zaburzeń wydzielania kortyzolu oraz utrzymywania się zwiększonej aktywności współczulnej. Mechanizm ten, określany jako toksyczny stres (toxic stress), wpływa również na funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Dochodzi do zaburzeń motoryki jelit, zwiększenia przepuszczalności bariery jelitowej, zmian w składzie mikrobioty oraz aktywacji procesów immunologicznych o niewielkim nasileniu, co może sprzyjać utrzymywaniu się przewlekłego stanu zapalnego i zaburzać funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Jednym z najlepiej poznanych mechanizmów jest rozwój nadwrażliwości trzewnej (visceral hypersensitivity), w której fizjologiczne bodźce są odbierane jako bolesne. Jednocześnie dochodzi do zaburzeń przetwarzania bodźców bólowych w ośrodkowym układzie nerwowym, co tłumaczy utrzymywanie się przewlekłych bólów brzucha, nudności czy zaburzeń rytmu wypróżnień mimo prawidłowych wyników badań diagnostycznych.
Współczesna gastroenterologia podkreśla biopsychospołeczny charakter DGBI. Doświadczenia przemocy nie są jedyną przyczyną tych zaburzeń, jednak należą do najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka ich rozwoju i przewlekłego utrzymywania się. Dzięki dużej plastyczności rozwijającego się organizmu oraz odpowiedniemu leczeniu, wsparciu psychologicznemu i zapewnieniu dziecku bezpiecznego środowiska część obserwowanych zmian może stopniowo ulegać normalizacji.
Najważniejsze wnioski dla praktyki klinicznej
- Przewlekły stres wpływa na funkcjonowanie przewodu pokarmowego poprzez zaburzenie pracy osi mózg–jelito, a nie wyłącznie poprzez „reakcję na stres”.
- U dzieci doświadczających przemocy mogą występować zaburzenia motoryki jelit, nadwrażliwość trzewna, zmiany mikrobioty oraz zwiększona przepuszczalność bariery jelitowej.
- Prawidłowe wyniki badań laboratoryjnych, obrazowych lub endoskopowych nie wykluczają biologicznego podłoża przewlekłych dolegliwości.
- Rozpoznanie DGBI powinno skłaniać do całościowej oceny funkcjonowania dziecka, w tym analizy możliwych niekorzystnych doświadczeń z dzieciństwa.
2. Najczęstsze dolegliwości gastroenterologiczne
Przewlekłe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego należą do najczęstszych somatycznych konsekwencji niekorzystnych doświadczeń z dzieciństwa. Chociaż ich obraz kliniczny jest zróżnicowany, większość pacjentów nie prezentuje zmian organicznych, które mogą wyjaśnić nasilenie zgłaszanych objawów. Współczesna gastroenterologia wskazuje, że u podłoża tych dolegliwości leżą przede wszystkim zaburzenia komunikacji w obrębie osi mózg–jelito, prowadzące do zmian motoryki przewodu pokarmowego, nadwrażliwości trzewnej oraz nieprawidłowego przetwarzania bodźców bólowych.
- Przewlekłe bóle brzucha
Najczęściej zgłaszaną dolegliwością są przewlekłe lub nawracające bóle brzucha. Mogą one mieć charakter rozlany lub miejscowy, różne nasilenie oraz zmienną częstość występowania. Dolegliwości często nasilają się w sytuacjach stresowych, przed wyjściem do szkoły lub po kontakcie z osobą stosującą przemoc. W przeciwieństwie do chorób organicznych ich charakter nie zawsze koreluje z wynikami badań diagnostycznych. Coraz więcej badań wskazuje, że przewlekły ból brzucha jest jednym z najczęstszych objawów zaburzeń interakcji jelito–mózg u dzieci doświadczających przewlekłego stresu.
- Zaburzenia interakcji jelito–mózg
Do najczęściej rozpoznawanych zaburzeń należą zespół jelita nadwrażliwego (IBS), dyspepsja czynnościowa, czynnościowy ból brzucha, czynnościowe zaparcia oraz czynnościowe biegunki. Wspólną cechą tych zaburzeń jest brak zmian strukturalnych, wyjaśniających objawy oraz obecność zaburzeń komunikacji pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym a przewodem pokarmowym. Doświadczenia przemocy nie są jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój DGBI, jednak liczne badania wskazują, że należą do najistotniejszych czynników zwiększających ryzyko ich wystąpienia i przewlekłego utrzymywania się objawów.
- Nudności, zaburzenia apetytu i zespół przeżuwania
U dzieci narażonych na przewlekły stres częściej obserwuje się przewlekłe nudności, uczucie wczesnej sytości, zmniejszenie apetytu oraz trudności z przyjmowaniem posiłków. Coraz więcej uwagi poświęca się również zespołowi przeżuwania (rumination syndrome), który zaliczany jest do zaburzeń interakcji jelito–mózg. Chociaż jego patomechanizm pozostaje złożony, u części pacjentów obserwuje się współwystępowanie przewlekłego stresu, zaburzeń lękowych lub doświadczeń traumatycznych.
- Dlaczego wyniki badań pozostają prawidłowe?
Jednym z największych wyzwań diagnostycznych jest rozbieżność pomiędzy nasileniem objawów a wynikami badań dodatkowych. U większości dzieci nie stwierdza się odchyleń w badaniach laboratoryjnych, ultrasonografii, endoskopii czy badaniach histopatologicznych. Jednak to nie oznacza, że zgłaszane dolegliwości mają charakter „wyłącznie psychiczny” lub są wyobrażone. Obecnie wiadomo, że zaburzenia interakcji jelito–mózg wynikają przede wszystkim z nieprawidłowej regulacji osi mózg–jelito, nadwrażliwości trzewnej oraz zaburzeń przetwarzania informacji bólowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Objawy mają zatem rzeczywiste podłoże biologiczne, mimo braku uchwytnych zmian strukturalnych.
Należy podkreślić, że żaden z opisanych objawów nie jest swoisty dla przemocy domowej i nie może stanowić podstawy do jej rozpoznania. Jednak współwystępowanie przewlekłych dolegliwości gastroenterologicznych z zaburzeniami snu, bólami głowy, trudnościami szkolnymi, objawami lękowymi lub depresyjnymi oraz niepokojącym wywiadem psychospołecznym powinno skłaniać do pogłębionej oceny sytuacji dziecka. Wczesne rozpoznanie przemocy pozwala nie tylko zapewnić dziecku bezpieczeństwo, ale również zwiększa skuteczność leczenia przewlekłych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
3. Znaczenie dla praktyki klinicznej
Przewlekłe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego należą do najczęstszych powodów zgłaszania się dzieci i młodzieży do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, pediatry oraz gastroenterologa dziecięcego. Diagnostyka słusznie koncentruje się na wykluczeniu chorób organicznych, takich jak nieswoiste choroby zapalne jelit, celiakia czy zakażenia przewodu pokarmowego. U części pacjentów, mimo prawidłowych wyników badań laboratoryjnych, obrazowych i endoskopowych, dolegliwości utrzymują się przez wiele miesięcy, znacząco obniżając jakość życia dziecka i jego rodziny.
Współczesny model zaburzeń interakcji jelito–mózg (DGBI) wskazuje, że przewlekłe dolegliwości gastroenterologiczne należy oceniać nie tylko z perspektywy biologicznej, lecz także psychologicznej i środowiskowej. Doświadczenia przemocy domowej należą do najlepiej udokumentowanych niekorzystnych doświadczeń z dzieciństwa (Adverse Childhood Experiences, ACEs), zwiększających ryzyko rozwoju, utrzymywania się oraz nasilenia tych zaburzeń.
Szczególną uwagę powinno zwrócić współwystępowanie przewlekłych bólów brzucha z bólami głowy, przewlekłym zmęczeniem, zaburzeniami snu, omdleniami, trudnościami szkolnymi, objawami lękowymi lub depresyjnymi oraz licznymi konsultacjami specjalistycznymi przy braku jednoznacznej przyczyny organicznej. Żaden z tych objawów nie jest swoisty dla przemocy, jednak ich współwystępowanie powinno skłaniać lekarza do poszerzenia wywiadu o pytania dotyczące funkcjonowania dziecka w rodzinie i jego poczucia bezpieczeństwa.
Prowadzenie takiej rozmowy wymaga uważności, poszanowania godności dziecka oraz dostosowania pytań do jego wieku. W uzasadnionych sytuacjach warto przeprowadzić część wywiadu z dzieckiem bez obecności opiekuna, zgodnie z obowiązującymi przepisami i zasadami dobrej praktyki klinicznej. Jej celem nie jest potwierdzenie przemocy, lecz stworzenie dziecku bezpiecznej przestrzeni do ujawnienia trudnych doświadczeń.
Rozpoznanie DGBI nie wyklucza współistnienia przemocy, a u części pacjentów może stanowić jej biologiczną manifestację. Dlatego postępowanie nie powinno ograniczać się wyłącznie do leczenia gastroenterologicznego, lecz obejmować również wsparcie psychologiczne lub psychoterapeutyczne, a w przypadku ujawnienia przemocy, zapewnienie dziecku bezpieczeństwa i uruchomienie odpowiednich procedur ochronnych. Wczesne rozpoznanie oraz kompleksowa, wielodyscyplinarna pomoc zwiększają szansę zarówno na poprawę funkcjonowania psychicznego, jak i zmniejszenie nasilenia przewlekłych dolegliwości gastroenterologicznych.
Podsumowanie
Współczesne badania wskazują, że przewlekła przemoc domowa może wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego poprzez zaburzenia osi mózg–jelito, autonomicznego układu nerwowego, układu odpornościowego oraz mikrobioty jelitowej. Jej następstwem mogą być zaburzenia interakcji jelito–mózg (DGBI), manifestujące się m.in. przewlekłymi bólami brzucha, zespołem jelita nadwrażliwego, dyspepsją czynnościową, nudnościami czy zaburzeniami rytmu wypróżnień. Objawy te mają rzeczywiste podłoże biologiczne, mimo braku zmian organicznych w rutynowych badaniach diagnostycznych. Współczesny model biopsychospołeczny podkreśla, że przewlekłe dolegliwości gastroenterologiczne należy interpretować z uwzględnieniem czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Doświadczenia przemocy nie są jedyną przyczyną DGBI, jednak stanowią jeden z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka ich rozwoju i utrzymywania się.
Dla lekarza oznacza to konieczność całościowej oceny pacjenta. Przewlekłe dolegliwości, utrzymujące się mimo prawidłowych wyników badań, nie powinny być bagatelizowane ani przypisywane wyłącznie „stresowi”. Choć żaden pojedynczy objaw nie jest swoisty dla przemocy, właściwie przeprowadzony wywiad psychospołeczny powinien stanowić integralny element diagnostyki przewlekłych dolegliwości gastroenterologicznych. Skuteczna pomoc wymaga współpracy pediatry, gastroenterologa, psychiatry dzieci i młodzieży, psychologa oraz w razie potrzeby przedstawicieli systemu ochrony dziecka. Wczesne rozpoznanie przemocy, zapewnienie dziecku bezpieczeństwa i kompleksowa opieka zwiększają szansę nie tylko na poprawę zdrowia psychicznego, ale również na zmniejszenie nasilenia przewlekłych dolegliwości somatycznych.
Dziecko doznające przemocy nie zawsze potrafi opowiedzieć o swoim cierpieniu słowami. Czasami pierwszym sygnałem przewlekłego zagrożenia są właśnie objawy somatyczne. Umiejętność ich właściwej interpretacji może stać się początkiem skutecznego leczenia, ale przede wszystkim szansą na przerwanie przemocy i przywrócenie dziecku poczucia bezpieczeństwa.
Bibliografia
Carabotti M, Scirocco A, Maselli MA, Severi C. The gut–brain axis: Interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems. Ann Gastroenterol. 2015;28(2):203–209.
Drossman DA. Functional Gastrointestinal Disorders: History, Pathophysiology, Clinical Features, and Rome IV. Gastroenterology. 2016;150(6):1262–1279.e2.
Elsenbruch S. Biopsychosocial aspects of disorders of gut–brain interaction in children and adults. Gastroenterology. 2026.
Felitti VJ, Anda RF, Nordenberg D, et al. Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults. Am J Prev Med. 1998;14(4):245–258.
Fritz J, Coffey R, Bloch J, et al. The relationship between adverse childhood experiences and disorders of gut–brain interaction in children: A review. JPGN Reports. 2025.
Hyams JS, Di Lorenzo C, Saps M, Shulman RJ, Staiano A, van Tilburg MAL. Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: Child/Adolescent. Gastroenterology. 2016;150(6):1456–1468.e2.
Mayer EA. Gut feelings: The emerging biology of gut–brain communication. Nat Rev Neurosci. 2011;12(8):453–466.
Robin SG, Keller C, Zwiener R, et al. Prevalence of pediatric functional gastrointestinal disorders utilizing the Rome IV criteria. J Pediatr. 2018;195:134–139.
Shonkoff JP, Garner AS, Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health, et al. The lifelong effects of early childhood adversity and toxic stress. Pediatrics. 2012;129(1)–e246.
Informacje o Autorce artykułu:
Aleksandra Lewandowska
Konsultant Krajowa w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży. Absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Od czasu studiów do chwili obecnej zaangażowana w działalność społeczną promującą zdrowy styl życia wśród dzieci i młodzieży, współpracując z fundacjami, stowarzyszeniami, samorządami, przedszkolami, szkołami oraz uczelniami. Od okresu studiów do chwili obecnej zaangażowana również w działalność naukową, zdobywając nagrody i wyróżnienia za prezentowane prace na konferencjach. Autorka i współautorka kilkudziesięciu publikacji. Dydaktyk. Kierownik naukowa szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie psychoterapii dzieci i młodzieży. Lekarz praktyk, dla którego praca jest jednocześnie pasją. Pracuje z pacjentami w lecznictwie zamkniętym, ambulatoryjnym i w opiece środowiskowej. Koordynator medyczny Oddziału Psychiatrycznego dla Dzieci, Oddziału Psychiatrycznego Dziennego dla Dzieci i Młodzieży, Poradni Zdrowia Psychicznego dla Dzieci, Młodzieży i Ich Rodzin, Poradni Psychologiczno-Psychoterapeutycznej Środowiskowej, Programu Koordynowanej Opieki dla Dzieci i Młodzieży z rozpoznaniem Zaburzenia ze Spektrum Autyzmu Szpitala im. J. Babińskiego w Łodzi. Wiceprzewodnicząca Rady do spraw Zdrowia Psychicznego przy Ministerstwie Zdrowia. Członek Rady Eksperckiej projektu „Zdrowe Życie”. Członek Międzyresortowego Zespołu Ekspertów ds. podstawy programowej przedmiotu edukacja zdrowotna.