Każda osoba doznająca przemocy domowej ma prawo do poradnictwa medycznego (art. 3 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu przemocy domowej – zwana dalej: Przem.Dom.Ust.). Dla przedstawicieli ochrony zdrowia przewidziano w systemie przeciwdziałania przemocy domowej zadania polegające na udziale w pracach zespołów interdyscyplinarnych i grup diagnostyczno-pomocowych, uruchamianiu procedury „Niebieskie Karty”, udziale w procedurze zapewnienia dziecku bezpieczeństwa zgodnie z art. 12a Przem.Dom.Ust., a także inne zadania ciążące na każdym, kto ma wiedzę o zagrożeniu dobra dziecka lub podejrzenie o popełnieniu przestępstwa. Są to w szczególności działania: Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, zgłoszenie do sądu opiekuńczego zagrożenia dobra dziecka oraz zwrócenie się do Policji o wydanie nakazu ochrony. Dodatkowo dla lekarzy przewidziano obowiązek zapewnienia badania oraz wystawiania zaświadczeń o skutkach przemocy domowej – art. 3 ust. 1 pkt 5 Przem.Dom.Ust.
Od strony medycznej przeciwdziałanie przemocy domowej jest warunkiem zapewnienia ochrony zdrowia lub skutecznego leczenia pacjentowi. W wielu przypadkach, kiedy rozstrój zdrowia pacjenta jest bezpośrednim lub pośrednim wynikiem doznawania przemocy domowej, nie będzie możliwe podjęcie skutecznego leczenia bez wyeliminowania niebezpieczeństwa dalszego doznawania przemocy.
Procedura „Niebieskie Karty”
W codziennie wykonywanych obowiązkach polegających na kontakcie z pacjentami przedstawiciele ochrony zdrowia mają możliwość, w różnych sytuacjach powziąć informacje, które mogą świadczyć o występowaniu przemocy domowej. Każda osoba wykonująca zawód medyczny ma prawny obowiązek uruchomienia procedury „Niebieskie Karty” w takiej sytuacji. Wszczęcie procedury następuje poprzez wypełnienie formularza „Niebieska Karta – A” w obecności dorosłej osoby doznającej przemocy. W przypadku, kiedy osobą doznającą przemocy jest dziecko procedura może być wszczęta również pod nieobecność osób reprezentujących małoletniego. Kopię formularza przechowuje się w jednostce, w której osoba wszczynająca procedurę wykonuje zawód medyczny. Oryginał formularza „NK–A” przekazuje się bezzwłocznie (nie później niż w ciągu pięciu dni roboczych) do zespołu interdyscyplinarnego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby doznającej przemocy. Bezpośrednio po wypełnieniu formularza „NK–A” osobie dorosłej należy wręczyć formularz „NK–B”.
Zespół interdyscyplinarny
W każdej gminie w Polsce działa zespół interdyscyplinarny, którego zadaniem jest m.in. koordynowanie na terenie gminy współpracy pomiędzy podmiotami wykonującymi zadania z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej. Zatem organizacja np. dostępu osób doznających przemocy domowej do osób wykonujących zawód medyczny może być przedmiotem ustaleń w ramach pracy zespołu interdyscyplinarnego. W tym zakresie zespoły interdyscyplinarne powinny nawiązywać współpracę z działającymi na ich terenie ośrodkami referencyjnymi pierwszego stopnia. Obowiązkowo do zespołu interdyscyplinarnego powołuje się przedstawiciela ochrony zdrowia.
Kolejnym zadaniem zespołu jest powoływanie grup diagnostyczno-pomocowych prowadzących indywidualne oddziaływania wobec osób doznających przemocy domowej oraz osób stosujących przemoc domową.
Osoby wykonujące zawód medyczny mogą być powoływane w skład grup diagnostyczno-pomocowych. Dzieje się tak w przypadku, kiedy informacje o stanie zdrowia osoby doznającej przemocy domowej lub osób stosujących przemoc domową są kluczowe dla dalszego zapewnienia bezpieczeństwa oraz przerwania przemocy domowej. W praktyce powoływanie przedstawicieli ochrony zdrowia do grup diagnostyczno-pomocowych jest wyjątkiem lub sprowadza się do jednorazowej obecności osoby wykonującej zawód medyczny na posiedzeniu grupy.
Zaświadczenie o skutkach przemocy domowej
Odrębnym zadaniem z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej skierowanym bezpośrednio do lekarzy jest obowiązek zapewnienia bezpłatnego badania osobie pokrzywdzonej przemocą oraz wystawienia zaświadczenia o skutkach przemocy domowej. W celu realizacji tego zadania przewidziano wzór zaświadczenia stanowiący załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wzoru zaświadczenia lekarskiego o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej z dnia 29 sierpnia 2023 roku (Dz.U. z 2023 r., poz. 1827). Obowiązek wystawienia takiego zaświadczenia ciąży na każdym lekarzu, bez względu na to, jaką ma specjalizację. Zaświadczenie nie stanowi dowodu na wystąpienie przemocy domowej. Nie jest również tożsame z obdukcją lekarską. Na podstawie zaświadczenia w sprawach sądowych dotyczących przemocy domowej może zostać sporządzona przez biegłego obdukcja lekarska.
W sytuacji, w której osoba wykonująca zawód medyczny stwierdzi, że przemoc domowa zagraża życiu lub zdrowiu pacjenta i niezbędne jest natychmiastowe jej przerwanie, ma prawną możliwość zwrócenia się bezpośrednio do policji (również telefonicznie) w trybie art. 15ab ustawy o Policji o wydanie wobec osoby stosującej przemoc nakazu opuszczenia miejsca zamieszkania i zakazu zbliżania się do miejsca zamieszkania, zakazu kontaktowania się z osobą doznającą przemocy, zakazu zbliżania się do osoby doznającej przemocy oraz zakazu przebywania w określonym miejscu, w którym przebywa osoba doznająca przemocy np. placówki medycznej.
Ochrona dzieci przed przemocą
Szczególny rodzaj obowiązków ciąży na lekarzach oraz innych osobach wykonujących zawody medyczne w zakresie ochrony dzieci przed przemocą domową. Jednym z takich obowiązków jest udział w procedurze zapewnienia dziecku ochrony w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia w związku z przemocą domową (art. 12a Przem.Dom.Ust.). Lekarz, ratownik medyczny lub pielęgniarka we współpracy z pracownikiem socjalnym oraz funkcjonariuszem policji mają obowiązek umieścić dziecko u osób lub podmiotów zapewniających jemu bezpieczeństwo. W tym zakresie udział lekarza, ratownika medycznego lub pielęgniarki ma na celu dokonanie oceny stanu zdrowia dziecka, którego życie lub zdrowie jest zagrożone, a także zadecydować, czy konieczne jest przewiezienie dziecka do placówki medycznej w celu udzielenia pomocy lub dokonania diagnostyki. Obowiązek ten ciąży na osobach wykonujących wskazane zawody medyczne bez względu na miejsce ich wykonywania i dotyczy również jednostek państwowego ratownictwa medycznego.
Samo podejrzenie występowania przemocy domowej może wiązać się z dodatkowymi obowiązkami dla osób wykonujących zawód medyczny (poza opisanymi wyżej). Jeżeli zachowanie osoby stosującej przemoc wypełnia znamiona przestępstwa, zachodzi konieczność złożenia zawiadomienia o podejrzeniu przestępstwa do policji lub prokuratury. Tradycyjnie w tego rodzaju sytuacjach, po stronie lekarzy pojawia się wątpliwość dotycząca konfliktu pomiędzy obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej a spełnieniem obowiązku reakcji na przemoc. W tym zakresie, zgodnie z treścią art. 40 ust. 1 pkt. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997 Nr 28, poz. 152) – tajemnica zawodowa nie ma zastosowania w sytuacjach, w których zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób. Jeżeli zatem lekarz ma podejrzenie, że pacjent doznaje przemocy domowej zagrażającej jego życiu lub zdrowiu (w tym psychicznemu), nie ma ograniczeń w przekazaniu (w prawnie przyjętej formie) informacji dotyczących pacjenta, a mających związek z przemocą domową.
Odrębnym od obowiązku zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa zagadnieniem jest stwierdzenie zagrożenia dobra dziecka w związku z przemocą domową. Zgodnie z obowiązującym prawem (art. 2 ust. 2 Przem.Dom.Ust.) dziecko jest osobą doznającą przemocy domowej również w sytuacji, w której jest świadkiem tej przemocy – a zatem widziało akt przemocy lub posiada wiedzę na ten temat. Jeżeli zagrożone jest dobro dziecka poprzez przemoc domową, istnieje prawny obowiązek (art. 527 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego) zgłoszenia tego faktu do sądu opiekuńczego, właściwego miejscowo ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.
Ponieważ w miejscach, w których przedstawiciele zawodów medycznych wykonują obowiązki służbowe bardzo często istnieje prawny obowiązek przyjęcia i funkcjonowania standardów ochrony małoletnich, jednocześnie oznacza to, że są w tych jednostkach powołane osoby, które są odpowiedzialne za składanie zawiadomień dotyczących zagrożenia dobra dziecka, w tym poprzez przemoc domową (art. 22c ustawy z dnia 13 maja 2016 roku o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz.U. z 2016 r. poz. 862)). Każdorazowo zatem, w przypadku podejrzenia przemocy domowej stosowanej wobec dziecka, należy zwrócić się o pomoc do tych koordynatorów w celu nadania biegu odpowiednim procedurom.
Grzegorz Wrona – doktor nauk prawnych, członek Rady ds. Przeciwdziałania Przemocy przy KCPU.