Wstęp
W środowisku medycznym procedura „Niebieskie Karty” bywa postrzegana jako kolejny obowiązek administracyjny, który wymaga wypełniania rozbudowanych formularzy i angażowania się w działania wykraczające poza klasyczne udzielanie świadczeń zdrowotnych. Takie spojrzenie pomija jednak podstawowe założenie tej procedury. Jej celem nie jest tworzenie dokumentacji dla samej dokumentacji, lecz zapewnienie osobie doznającej przemocy domowej kompleksowego wsparcia poprzez współpracę różnych służb i instytucji.
Podstawę funkcjonowania procedury stanowią przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 roku w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”. Procedura została skonstruowana w taki sposób, aby umożliwić szybkie rozpoznanie przemocy, ocenę poziomu zagrożenia oraz uruchomienie działań pomocowych jeszcze przed zakończeniem ewentualnych postępowań karnych lub rodzinnych.
Przedstawiciele ochrony zdrowia odgrywają w tym systemie szczególną rolę. Są bowiem często pierwszymi profesjonalistami, którzy mają kontakt z osobą doznającą przemocy. To właśnie w gabinetach lekarzy rodzinnych, poradniach specjalistycznych, izbach przyjęć, szpitalnych oddziałach ratunkowych czy zespołach ratownictwa medycznego ujawniają się zdrowotne skutki przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej lub zaniedbania.
Z perspektywy lekarza formularze „Niebieska Karta” nie są jedynie dokumentami administracyjnymi. Stanowią one źródło informacji o sytuacji życiowej pacjenta, relacjach rodzinnych, poziomie zagrożenia, potrzebach zdrowotnych oraz działaniach podejmowanych przez inne służby. W praktyce często zawierają informacje, których nie znajdziemy w dokumentacji medycznej.
Aktualne wzory wszystkich formularzy można pobrać ze strony Internetowego Systemu Aktów Prawnych: Rozporządzenie Rady Ministrów z 6 września 2023 r. wraz z formularzami NK-A, NK-B, NK-C i NK-D
Formularz „Niebieska Karta – A” – dokument rozpoczynający procedurę
Formularz „Niebieska Karta – A” ma szczególne znaczenie dla przedstawicieli ochrony zdrowia, ponieważ jest jedynym formularzem, który mogą samodzielnie sporządzić, inicjując procedurę.
Dokument wypełnia się w przypadku uzasadnionego podejrzenia występowania przemocy domowej. Co istotne, ustawodawca nie wymaga pewności ani udowodnienia przemocy. Wystarczające jest istnienie okoliczności wskazujących, że przemoc może mieć miejsce (wzór formularza do pobrania: Formularz „Niebieska Karta – A”).
Formularz składa się z kilku zasadniczych części.
Pierwsza obejmuje dane osoby doznającej przemocy domowej. Lekarz wpisuje podstawowe informacje identyfikujące pacjenta oraz dane umożliwiające dalszy kontakt ze strony zespołu interdyscyplinarnego.
Kolejna część dotyczy okoliczności ujawnienia przemocy. W praktyce medycznej szczególne znaczenie mają informacje o zaobserwowanych obrażeniach, zgłaszanych dolegliwościach, zachowaniu pacjenta oraz okolicznościach, które wzbudziły podejrzenie przemocy.
Następnie wskazywane są formy przemocy, które mogły wystąpić. Formularz obejmuje przemoc fizyczną, psychiczną, seksualną, ekonomiczną oraz zaniedbanie.
Dla lekarza szczególnie cenna jest część dotycząca skutków przemocy. Pozwala ona odnotować nie tylko obrażenia ciała, ale również objawy psychiczne, emocjonalne oraz inne konsekwencje zdrowotne obserwowane podczas badania.
W formularzu znajdują się również informacje o dzieciach pozostających w rodzinie. Dla lekarza rodzinnego lub pediatry może to stanowić sygnał do pogłębionej oceny sytuacji małoletnich, zwłaszcza że dziecko będące świadkiem przemocy jest również uznawane za osobę doznającą przemocy domowej.
W praktyce klinicznej formularz „Niebieska Karta – A” często zawiera informacje niedostępne w dokumentacji medycznej. Opis relacji rodzinnych, zachowań osoby stosującej przemoc czy wcześniejszych interwencji różnych służb może pomóc lekarzowi lepiej zrozumieć przyczyny problemów zdrowotnych pacjenta.
Formularz „Niebieska Karta – B” – przewodnik po systemie pomocy
Formularz „Niebieska Karta – B”jest przekazywany osobie doznającej przemocy domowej (wzór formularza do pobrania: Formularz „Niebieska Karta – B”).
Na pierwszy rzut oka dokument ma charakter wyłącznie informacyjny. Zawiera bowiem pouczenia dotyczące praw osoby doznającej przemocy oraz dostępnych form wsparcia. W formularzu pacjent otrzymuje konkretne informacje o możliwości uzyskania pomocy psychologicznej, socjalnej, prawnej, mieszkaniowej oraz zdrowotnej.
Jednak treść formularza może także stanowić dla lekarza praktyczny przewodnik dotyczący zagadnień, które warto omówić z pacjentem podczas wizyty. Niejednokrotnie pacjent nie oczekuje wyłącznie leczenia, lecz także informacji o możliwościach uzyskania pomocy i zwiększenia własnego bezpieczeństwa. Przy tej okazji warto zwrócić uwagę na szczególne uprawnienie osoby doznającej przemocy domowej.
Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej osoba doznająca przemocy ma prawo do bezpłatnego zaświadczenia lekarskiego o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej.
Wzór zaświadczenia określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 sierpnia 2023 roku w sprawie wzoru zaświadczenia lekarskiego o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy domowej (aktualny wzór dokumentu: Wzór zaświadczenia lekarskiego dla osoby doznającej przemocy domowej).
W praktyce dokument ten może mieć znaczenie nie tylko medyczne, ale również procesowe i dowodowe. Jednocześnie nie zastępuje formularza „Niebieska Karta – A”. Są to dwa odrębne instrumenty służące różnym celom.
Formularz „Niebieska Karta – C” – najbogatsze źródło wiedzy o pacjencie
Formularz „Niebieska Karta-C” sporządzany jest podczas spotkania grupy diagnostyczno-pomocowej z osobą doznającą przemocy (wzór formularza: Formularz „Niebieska Karta – C”). Z perspektywy lekarza jest to prawdopodobnie najcenniejszy formularz w całej procedurze.
Dokument zawiera bowiem informacje dotyczące przebiegu przemocy, jej częstotliwości, eskalacji zachowań sprawcy, poziomu zagrożenia oraz potrzeb osoby doznającej przemocy. Znajdują się tam również ustalenia dotyczące indywidualnego planu pomocy.
W przeciwieństwie do dokumentacji medycznej formularz pozwala spojrzeć na pacjenta w szerszym kontekście społecznym i rodzinnym. Można w nim znaleźć informacje o izolacji społecznej, zależności ekonomicznej, problemach mieszkaniowych czy trudnościach opiekuńczych.
Dla lekarza szczególne znaczenie mają dane dotyczące skutków zdrowotnych przemocy. Pacjent zgłaszający przewlekłe bóle, zaburzenia snu, stany lękowe czy objawy depresji może być przez lata leczony objawowo bez rozpoznania rzeczywistego źródła problemu. Formularz „Niebieska Karta – C” często pozwala zidentyfikować ten związek.
Formularz „Niebieska Karta – D” – informacje o osobie stosującej przemoc
Ostatnim elementem procedury jest formularz NK-D, sporządzany podczas rozmowy z osobą stosującą przemoc domową (wzór formularza: Formularz „Niebieska Karta – D”).
Choć dokument dotyczy sprawcy krzywdzenia, to również może być źródłem ważnych informacji dla lekarza. Formularz zawiera dane dotyczące stosunku sprawcy do zarzutów, poziomu krytycyzmu wobec własnych zachowań, gotowości do współpracy oraz uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych lub psychologiczno-terapeutycznych. Istotne są również informacje o uzależnieniach, problemach zdrowotnych i innych czynnikach ryzyka.
Wiedza o współwystępujących uzależnieniach lub zaburzeniach psychicznych może być pomocna przy ocenie ryzyka stosowania dalszej przemocy oraz planowaniu działań ochronnych wobec pacjenta.
Cztery formularze – jedna historia pacjenta
Analizowane łącznie formularze „Niebieska Karta – A, B, C i D” tworzą znacznie pełniejszy obraz sytuacji pacjenta niż sama dokumentacja medyczna.
Dokumentacja medyczna pokazuje przede wszystkim skutki zdrowotne przemocy. Formularze „Niebieskie Karty” pozwalają natomiast zrozumieć jej przyczyny, dynamikę, kontekst rodzinny oraz działania podejmowane przez inne instytucje. To właśnie dlatego warto postrzegać je nie jako zbędną biurokrację, lecz źródło wiedzy o pacjencie, które może wspierać proces diagnostyczny, terapeutyczny i profilaktyczny.
Podsumowanie
Formularze „Niebieskie Karty” to jeden z najbardziej kompleksowych zestawów informacji o sytuacji osoby doznającej przemocy domowej funkcjonujących w polskim systemie przeciwdziałania przemocy. Dla lekarzy i innych przedstawicieli zawodów medycznych mogą być cennym narzędziem, które pozwala lepiej zrozumieć pacjenta, jego problemy zdrowotne oraz środowisko, w jakim funkcjonuje.
Im lepiej przedstawiciele ochrony zdrowia znają treść i funkcje poszczególnych formularzy, tym skuteczniej mogą wykorzystywać zawarte w nich informacje do ochrony zdrowia, a niekiedy również życia swoich pacjentów.
Informacje o Autorze artykułu:
Michał Lewoc – sędzia Sądu Rejonowego w Legnicy, doktor nauk prawnych. Przez wiele lat pełnił funkcję Naczelnika Wydziału ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w Departamencie Współpracy Międzynarodowej i Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości. Współtwórca systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Certyfikowany specjalista z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Członek Zespołu Monitorującego ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie I i II kadencji. Członek Rady ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie przy Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych poprzedniej kadencji. Członek Rady ds. Pokrzywdzonych Przestępstwem przy byłym Ministrze Sprawiedliwości. Autor ponad 30 artykułów, wykładowca i prelegent na ponad 100 szkoleniach, konferencjach i seminariach z obszaru przeciwdziałania przemocy w rodzinie. W 2017 r. obronił doktorat na Uniwersytecie Łódzkim z wyróżnioną pracą doktorską pt. „Kryminologiczna ocena orzecznictwa sądowego w sprawach dotyczących przemocy w rodzinie”. W chwili obecnej orzeka w Sądzie Rejonowym w Legnicy w Wydziale Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.